Επιτυχία ή ελευθερία — ένα λανθάνον δίλημμα

Πολλές επιλογές δεν γίνονται εντελώς συνειδητά, ωριμάζουν αργά, σχεδόν υπόγεια, μέχρι που μια μέρα συνειδητοποιείς ότι έχεις ήδη πάρει μία συγκεκριμένη πορεία. Μία από αυτές τις επιλογές είναι η «επιτυχία» έναντι της ελευθερίας.

Η επιτυχία σήμερα μετριέται ως επί το πλείστον με την οικονομική άνεση. Η διαδρομή αυτή παρουσιάζεται ως η πιο εύλογη: σταθερό εισόδημα, προβλεψιμότητα, κοινωνική αναγνώριση και μια ψευδαίσθηση ασφάλειας.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη διαδρομή υπάρχει ένα αόρατο τίμημα: καταλήγεις να αναλώνεις όλη σου την ενέργεια σε πράξεις βασισμένες όχι στις προσωπικές σου ανάγκες και επιθυμίες, αλλά σε ανειλημμένες υποχρεώσεις. Οι μέρες σου παύουν να έχουν τον δικό σου εσωτερικό ρυθμό· καθορίζονται από εξωτερικές απαιτήσεις. Και σταδιακά, χωρίς να το αντιλαμβάνεσαι, η ζωή σου μικραίνει: όχι σε ποσότητα αλλά σε ποιότητα.

Σιγά-σιγά, μια σειρά από μικρές παρατηρήσεις συσσωρεύονται: η αίσθηση ότι ο χρόνος σου δεν σου ανήκει πλήρως, ότι η βεντάλια των επιλογών σου —άλλοτε ορθάνοιχτη και γεμάτη υποσχέσεις— συρρικνώνεται, ότι η καθημερινότητα λειτουργεί με μια κεκτημένη ταχύτητα που δεν μπορείς πια να ελέγξεις.

Και ξαφνικά, αυτό που κάποτε σου φαινόταν ως όνειρο, αρχίζει να μοιάζει με δυστοπική ταινία.

Σε αυτή τη διαδρομή, μεγάλο ρόλο παίζει ο παράγοντας της δημόσιας εικόνας. Γιατί η συμβατική επιτυχία δεν είναι μόνο αποτέλεσμα δουλειάς. Η συνεχής έκθεση και η καλλιέργεια μιας συγκεκριμένης εικόνας γίνονται έργο ζωής. Κι αρχίζεις να αναρωτιέσαι: τι αξία έχει να επιτύχεις όλα όσα επιδιώκεις, όταν δεν αναγνωρίζεις πια τον ίδιο σου τον εαυτό;

Επίσης, οι δημόσιες σχέσεις, αυτή η διαρκής προσπάθεια δικτύωσης, δημιουργεί αναπόφευκτα εξαρτήσεις. Άρρητοι κανόνες, άτυπες συναλλαγές και συμβιβασμοί χτίζουν σταδιακά ένα «κεφάλαιο» ανταποδοτικών σχέσεων. Για κάποιους, αυτή η συνθήκη αποτελεί αναγκαίο κομμάτι της διαδρομής προς την κορυφή. Για άλλους πάλι γίνεται ένας εφιάλτης αλλοτρίωσης.

Η εναλλακτική διαδρομή δεν είναι ούτε σίγουρη ούτε ασφαλής. Αντίθετα, χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα, μεταβλητότητα και την ανάγκη συνεχούς προσαρμογής. Όμως μέσα σε αυτή την αστάθεια υπάρχει κάτι που δύσκολα αποτιμάται: η ελευθερία.

Η ελευθερία όχι ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως η δυνατότητα να καθορίζεις εσύ τον ρυθμό σου. Να αποφασίζεις εσύ τι έχει αξία και τι όχι. Να επιλέγεις ενέργειες, ανθρώπους, χρόνους και σιωπές. Να έχεις, όσο είναι δυνατόν, τον έλεγχο της κατεύθυνσης και όχι μόνο της εκτέλεσης των πραγμάτων.

Σε μια κοινωνία που μετρά την επιτυχία κυρίως με οικονομικούς δείκτες, η επιλογή της ελευθερίας μοιάζει αντισυμβατική, σχεδόν ουτοπική. Κι όμως, παραμένει εφικτή.

Δεν πρόκειται για άρνηση της προσπάθειας ούτε για φυγή από την πραγματικότητα, αλλά για μια διαφορετική ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Είναι μια επιλογή ζωής που δεν υπόσχεται αφθονία με την κλασική έννοια και δεν αποτυπώνεται εύκολα με υλικούς όρους. Έχει μάλιστα τεράστιο κόστος, καθώς συνοδεύεται από πλήρη ανάληψη ευθύνης: εσύ ορίζεις τις αποφάσεις σου, εσύ αναλαμβάνεις και τις συνέπειές τους.

Ίσως τελικά το πραγματικό δίλημμα να μην είναι ανάμεσα στην επιτυχία και την ελευθερία, αλλά ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς τρόπους να μετράς τη ζωή: με όσα αποκτάς ή με όσα δεν χρειάζεται να θυσιάσεις για να τα αποκτήσεις. Και στο τέλος, αυτό που μένει είναι η επίγνωση πως η αξία δεν βρίσκεται μόνο στο αποτέλεσμα, αλλά και στο να μην χάνεις τον εαυτό σου μέσα στη διαδρομή.

Αλεξία Ηλιάδου