31 Οκτωβρίου 1948: Η τελευταία εγγραφή στο ημερολόγιο του θωρηκτού Αβέρωφ, του πλοίου που έγραψε ιστορία χωρίς να γνωρίσει την ήττα
Από τις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου μέχρι τη σημερινή του παρουσία ως πλωτού μουσείου στο Παλαιό Φάληρο, το θωρακισμένο καταδρομικό «Γεώργιος Αβέρωφ» έγινε σύμβολο της ελληνικής ναυτικής ιστορίας.
«Συνήθης εν όρμω υπηρεσία. Κινήσεις συμφώνως τω πίνακι. Έκτακτον ουδέν».
Με αυτές τις λιτές λέξεις, στις 31 Οκτωβρίου 1948, καταγράφηκε η τελευταία εγγραφή στο ημερολόγιο του «Γεώργιος Αβέρωφ». Μια φαινομενικά συνηθισμένη υπηρεσιακή αναφορά έκλεινε συμβολικά ένα μεγάλο κεφάλαιο στην ιστορία ενός πλοίου που συνδέθηκε με καθοριστικές στιγμές της νεότερης Ελλάδας. Δεν ήταν, ωστόσο, η ημερομηνία του επίσημου παροπλισμού του, ο οποίος πραγματοποιήθηκε το 1952.
Από την Ιταλία στην υπηρεσία του ελληνικού στόλου
Το «Γεώργιος Αβέρωφ» ναυπηγήθηκε στα ναυπηγεία Ορλάντο, στο Λιβόρνο της Ιταλίας. Καθελκύστηκε το 1910 και εντάχθηκε στο Ελληνικό Ναυτικό το 1911. Αν και είναι ευρύτερα γνωστό ως θωρηκτό, ο ακριβής ναυτικός χαρακτηρισμός του ήταν θωρακισμένο καταδρομικό κλάσης Pisa.
Η απόκτησή του αποτέλεσε σημαντική επένδυση για την ενίσχυση της ελληνικής ναυτικής παρουσίας στο Αιγαίο. Το κόστος του υπολογίζεται περίπου στα 23–24 εκατομμύρια χρυσές δραχμές, από τα οποία 8 εκατομμύρια προήλθαν από το κληροδότημα του εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ, που είχε γεννηθεί στο Μέτσοβο και απέκτησε μεγάλη περιουσία στην Αίγυπτο.
Με μήκος περίπου 140 μέτρα, εκτόπισμα της τάξης των 10.000 τόνων και δυνατότητα ανάπτυξης ταχύτητας περίπου 23 κόμβων, το «Αβέρωφ» διέθετε ισχυρό οπλισμό για την εποχή του. Ο κύριος οπλισμός του περιλάμβανε τέσσερα πυροβόλα των 234 χιλιοστών και οκτώ των 190 χιλιοστών, ενώ το πλήρωμά του αποτελούνταν από εκατοντάδες ναυτικούς.
Η ταχύτητα και η ισχύς πυρός του το καθιστούσαν ένα ιδιαίτερα σημαντικό πλεονέκτημα για τον ελληνικό στόλο.
Οι ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου
Η πιο λαμπρή περίοδος της πολεμικής του διαδρομής ήρθε κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913. Με κυβερνήτη τον Παύλο Κουντουριώτη, το «Αβέρωφ» έγινε ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου.
Οι ελληνικές ναυτικές επιτυχίες περιόρισαν τη δράση του οθωμανικού στόλου στο Αιγαίο και συνέβαλαν στην απελευθέρωση νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου. Η δράση του πλοίου και η τολμηρή τακτική του Κουντουριώτη συνέβαλαν στη δημιουργία του θρύλου του «Αβέρωφ», που έμεινε στη συλλογική μνήμη ως το πλοίο που δεν γνώρισε την ήττα σε ναυμαχία.
Από τους παγκόσμιους πολέμους στην επιστροφή στην Ελλάδα
Το πλοίο συνέχισε να υπηρετεί το Πολεμικό Ναυτικό κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική Εκστρατεία, ενώ έζησε και τις δραματικές εξελίξεις του 1922.
Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά τη γερμανική εισβολή του 1941, κατάφερε να διαφύγει από την κατεχόμενη Ελλάδα και να συνεχίσει την αποστολή του στο πλευρό των Συμμάχων, φτάνοντας μέχρι τον Ινδικό Ωκεανό. Τον Οκτώβριο του 1944 επέστρεψε στην ελεύθερη Ελλάδα, έχοντας πλέον αποκτήσει ιδιαίτερο συμβολικό βάρος για τη χώρα.
Από τον παροπλισμό στο πλωτό μουσείο του Παλαιού Φαλήρου
Η τελευταία εγγραφή στο ημερολόγιο του πλοίου, στις 31 Οκτωβρίου 1948, δεν σήμανε το τέλος της υπηρεσιακής του ζωής. Ο επίσημος παροπλισμός του πραγματοποιήθηκε το 1952 και για αρκετά χρόνια παρέμεινε στον Πόρο.
Το 1984, το Πολεμικό Ναυτικό αποφάσισε τη διάσωσή του και τη μετατροπή του σε πλωτό μουσείο. Το ιστορικό πλοίο μεταφέρθηκε στο Παλαιό Φάληρο, στο υπό διαμόρφωση Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης «Οδυσσέας – Οι Έλληνες και η Θάλασσα», όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα, υποδεχόμενο επισκέπτες και σχολεία που έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν από κοντά ένα σημαντικό κομμάτι της ελληνικής ναυτικής ιστορίας.
Το 2003 τιμήθηκε με χρυσό μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών, ενώ το 2017 η σημαία του έλαβε υψηλή κρατική διάκριση.
Σχεδόν οκτώ δεκαετίες μετά την τελευταία εγγραφή στο ημερολόγιό του, το «Γεώργιος Αβέρωφ» εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ιστορικά πλοία της χώρας. Και η φράση «Έκτακτον ουδέν», που καταγράφηκε εκείνη την ημέρα του Οκτωβρίου, παραμένει μια λιτή αλλά ιδιαίτερα συμβολική κατακλείδα μιας πορείας γεμάτης ιστορικά γεγονότα.
