Η ιστορία του τραμ είναι συνυφασμένη με την ιστορία του Παλαιού Φαλήρου
- Αλεξία Ηλιάδου
- πριν από 2 ημέρες
- διαβάστηκε 5 λεπτά
Το τραμ υπάρχει αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του Παλαιού Φαλήρου από το 1883, καθώς ήταν το πρώτο μεταφορικό μέσο που εγκαινιάστηκε στην πρωτεύουσα και συνέδεε το Παλαιό με το Νέο Φάληρο και το κέντρο των Αθηνών.
Το 1887 τέθηκε σε λειτουργία για πρώτη φορά το ατμήλατο τραμ του Φαλήρου. Η βελγική εταιρεία Laminoirs έστρωσε τις ράγες. Η αφετηρία του βρισκόταν μπροστά στην Ακαδημία και ήταν η αρχή της αγαπημένης εκδρομής των Αθηναίων. Διέσχιζε τις λεωφόρους Πανεπιστημίου, Αμαλίας και Θησέως, έφτανε στις Τζιτζιφιές και μέσω της παραλιακής λεωφόρου κατέληγε στον Φαληρικό όρμο με την ρομαντική παραλία και τα διάφορα κέντρα αναψυχής.
Οι Αθηναίοι ήξεραν ήδη το τραμ, αφού λειτουργούσε κιόλας επτά χρόνια στην πόλη, από το 1880. Τα Πατήσια, οι Αμπελόκηποι, το Ζάππειο, το Γκάζι, ο Κεραμικός, η Ιπποκράτους και η Αχαρνών είχαν ήδη σύνδεση με την Ομόνοια. Όμως αυτό το αστικό τραμ που ήξεραν και χρησιμοποιούσαν, ήταν ιππήλατο.
Το νέο τραμ που συνέδεσε το Παλαιό και Νέο Φάληρο με την Αθήνα, ήταν ατμοκίνητο. Η αφετηρία του βρισκόταν μπροστά στην Ακαδημία και ήταν η αρχή της αγαπημένης εκδρομής των Αθηναίων. Διέσχιζε τις λεωφόρους Πανεπιστημίου, Αμαλίας και Θησέως, έφτανε στις Τζιτζιφιές και μέσω της παραλιακής λεωφόρου κατέληγε στον Φαληρικό όρμο με την ρομαντική παραλία και τα διάφορα κέντρα αναψυχής.
Το τραμ είχε σε κάθε δρομολόγιο 5 έως 7 βαγόνια, ανάλογα με τη ζήτηση εισιτηρίων. Τα δρομολόγια για την παραλία ήταν τα εξής: 1Α Ακαδημία – Παλ. Φάληρο, 1B Ακαδημία - Νέο Φάληρο και 1Γ Νέο Φάληρο – Παλ. Φάληρο. Η γραμμή για Παλ. Φάληρο έφτανε μέχρι τον Φλοίσβο. Το τραμ είχε σε κάθε δρομολόγιο 5 έως 7 βαγόνια, ανάλογα με τη ζήτηση εισιτηρίων. Τα κλειστά χειμωνιάτικα είχαν 24 θέσεις και τα ανοικτά καλοκαιρινά 28, ενώ τα τραβούσε μια μηχανή που δούλευε με κάρβουνο. Η κυκλοφορία του άρχιζε στις 5:15 το πρωί και τελείωνε στις 10 το βράδυ.
Το τραμ με τον αριθμό 1 υπήρξε ίσως η πιο χαρακτηριστική γραμμή της Αθήνας, αφού έμεινε στην ιστορία ως ο «κωλοσούρτης» λόγω της... ιλιγγιώδους ταχύτητας που ανέπτυσσε: το ταξίδι κρατούσε μιάμιση ώρα. Συχνά μάλιστα οι επιβάτες κατέβαιναν και έσπρωχναν, ειδικά στα πολυάριθμα ανωφερή τμήματα της γραμμής (π.χ. μπροστά στη Πύλη του Αδριανού).
Τα βαγόνια γέμιζαν ασφυκτικά, όχι μονάχα μέσα, αλλά και απ' έξω. Πολλοί επιβάτες κρέμονταν έξω από τις πόρτες και τα παράθυρα του τραμ σαν σταφύλια, γαντζωμένοι από οποιοδήποτε στήριγμα ή καβαλώντας πάνω στους προφυλακτήρες και τα σκαλάκια (το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε «σκαλομαρία» και το κάνουν και σήμερα πολλοί πιτσιρικάδες για πλάκα, ενώ είναι άκρως επικίνδυνο στα σύγχρονα τραμ).
Εκτός όλων των άλλων, η καπνιά που άφηνε το φουγάρο της μηχανής έλουζε τους επιβάτες με τα περίφημα «ανθρακομόρια». Έγραφε σ’ ένα χρονογράφημα του ο Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς το 1887 (που σήμερα θα θεωρούνταν άκρως ρατσιστικό, αλλά τότε ήταν άλλες εποχές): «Τα μύρια ως βροχή λεπτή και επί των οφθαλμών εφορμώντα ανθρακομόρια, καθ’ ων ουκ έστιν άμυνα, ουδέ σωτηρία. Αυτά μεταβάλουσι τους λευκούς επιβάτας εις μαύρους της Γουινέας, τας δε λευκάς Ατθίδας εις μελαμψάς Αθιγγανίδας. Όταν ο συρμός φθάσει ποτέ συν Θεώ -εάν φθάσει- εις Φάληρον, τότε νομίζει τις ότι είναι το τραίνο των Ινδιών, όπερ μεταφέρει τους μαύρους δούλους δια την φόρτωσιν και αποστολή της ορύζης εν’ Βομβάη».
Το 1908 άρχισε επιτέλους η ηλεκτροκίνηση των τροχιοδρόμων. Η τιμή της διαδρομής ήταν μια δεκάρα. Ήταν τέτοια η εντύπωση που προκάλεσαν τα νέα τραμ στους Αθηναίους, ώστε πολλοί ταξίδευαν ως το τέρμα και επέστρεφαν μόνο και μόνο για να απολαύσουν την άνεση και τα πρωτοποριακά τοποθετημένα αναπαυτικά καθίσματα.
Την περίοδο 1910-1915, εύπορες οικογένειες ανακαλύπτουν την ομορφιά του Φαλήρου και αρχίζουν και κτίζουν αρχοντικά και επαύλεις κοντά στη θάλασσα. Την περίοδο 1922-1924 οι δρόμοι του Παλαιού Φαλήρου φωτίζονται με ηλεκτρικό ρεύμα. Το 1930, το Φάληρο συνδέεται με το δίκτυο της «ΟΥΛΕΝ», πρόγονο της ΕΥΔΑΠ. Το Φάληρο σφύζει από ζωή: δεκάδες κέντρα αναψυχής, ταβέρνες και ζαχαροπλαστεία περίμεναν τους Αθηναίους για να κάνουν το μπάνιο τους και τη βόλτα τους.
Το 1928 η γραμμή τραμ του Παλ. Φαλήρου επεκτείνεται μέχρι το χείμαρρο της Πικροδάφνης (σημερινή στάση «Έδεμ» ). Η γραμμή 1Α μετονομάστηκε τότε σε Ακαδημία - Παλ. Φάληρο - Έδεμ και η γραμμή 1Γ σε Ν. Φάληρο – Παλ. Φάληρο – Έδεμ.
Όταν πλέον έγινε ο χωματόδρομος στην παραλιακή, ήρθε και το πρώτο λεωφορείο το οποίο ξεκινούσε από του Μακρυγιάννη και έφτανε μέχρι την 4η στάση Καλαμακίου (Ζέφυρος), κινείτο δε με γκάζι (Γκαζοζέν). Η σκεπή του λεωφορείου ήταν πάνινη.
Μετά την κατοχή και το τέλος του εμφυλίου, ο τροχιόδρομος άρχισε να χάνει την αίγλη του. Μέσα στο γενικότερο κλίμα της εποχής το τραμ κρίθηκε δυσκίνητο και θορυβώδες. Τα πρώτα ηλεκτροκίνητα λεωφορεία (τρόλεϋ) έκαναν την εμφάνισή τους.
Το 1942, το Παλαιό Φάληρο από κοινότητα που ήταν έως τότε, γίνεται δήμος και πρώτος δήμαρχός του ήταν ο Κ. Τουφεξής, ενώ το 1961 γίνεται αυτόνομος δήμος. Από το 1946 και μετά, το Παλαιό Φάληρο αρχίζει να ξεχωρίζει λόγω της ιδιαίτερης θέσης του και αρχίζει να γίνεται προάστιο με πολλές εξοχικές κατοικίες πλούσιων οικογενειών.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’50 καταργείται η γραμμή του τραμ και ξηλώνονται οι γραμμές.
Μετά τα Σεπτεμβριανά του 1955 πολλοί Κωνσταντουπολίτες καταφεύγουν στο Παλαιό Φάληρο που τους θύμιζε την πατρίδα τους στο Βόσπορο. Έτσι, άρχισε να διαμορφώνεται η ισχυρή κοινότητα των Κωνσταντινουπολιτών στο Παλαιό Φάληρο η οποία ενισχύθηκε από τις απελάσεις του 1964 και ολοκληρώθηκε με το τελευταίο μεγάλο κύμα εγκατάστασης μετά το 1974. Εξού και το άγαλμα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου στο Π. Φάληρο.
Πενήντα χρόνια σχεδόν μετά, το 2004, η παραλιακή λεωφόρος (Λεωφ. Ποσειδώνος) απέκτησε ξανά τραμ λόγω των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 αποτελώντας μέρος των τότε συγκοινωνιακών έργων της Αθήνας.
Την ίδια εποχή επήλθαν κι άλλες σημαντικές αλλαγές. Σταμάτησε τη λειτουργία του ο Ιππόδρομος στο Φαληρικό Δέλτα και μεταφέρθηκε στο Ολυμπιακό Κέντρο Ιππασίας στο Μαρκόπουλο Αττικής. Ο Ιππόδρομος λειτούργησε στο Δέλτα από τις 18 Φεβρουαρίου του 1925 έως την 1 Μαρτίου του 2003.
Μόλις έφυγε ο Ιππόδρομος, ο χώρος στον οποίο βρισκόταν αγοράστηκε από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος το οποίο κατασκεύασε εκεί τις εγκαταστάσεις του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στις οποίες μεταστεγάστηκε η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και η Εθνική Λυρική Σκηνή.
Επίσης, κατασκευάστηκε το Κλειστό Γυμναστήριο Φαλήρου στο Φαληρικό Δέλτα όπου φιλοξενήθηκαν οι αγώνες Τάε Κβον Ντο και Χειροσφαίρισης.
Όπως βλέπετε, η ιστορία του τραμ είναι συνυφασμένη με την ιστορία της πόλης μας και γι' αυτό του οφείλουμε εκτίμηση και σεβασμό.
